Κι αν τα social media δεν είναι τελικά ο βασικός λόγος που επιδεινώθηκε η ψυχική υγεία των εφήβων; Ένα νέο βιβλίο αμφισβητεί μία από τις ισχυρότερες θεωρίες των τελευταίων ετών και στρέφει την προσοχή αλλού: στο σχολείο, στην πίεση για επιδόσεις και στη σταδιακή εξαφάνιση της παιδικής αυτονομίας.
Ο ψυχολόγος Peter Gray, στο νέο βιβλίο του Restoring Childhood: How to Set Kids Free in the Age of Anxiety, αντιπαρατίθεται ευθέως με τον Jonathan Haidt και το εξαιρετικά επιδραστικό The Anxious Generation. Ο Haidt έχει συνδέσει την απότομη επιδείνωση δεικτών ψυχικής υγείας στους εφήβους μετά το 2010 με την εξάπλωση των smartphones και των social media. Ο Gray υποστηρίζει ότι αυτή η εξήγηση είναι υπερβολικά απλή.
Δύο διαφορετικές εξηγήσεις
Η διαφωνία έχει ενδιαφέρον επειδή οι δύο ερευνητές δεν ξεκινούν από εντελώς αντίθετες θέσεις.
Gray και Haidt συμφωνούν ότι εδώ και δεκαετίες τα παιδιά έχουν χάσει σημαντικό μέρος της ανεξαρτησίας τους. Το ελεύθερο παιχνίδι χωρίς συνεχή επίβλεψη μειώθηκε, οι γονείς έγιναν πιο προστατευτικοί και η καθημερινότητα των παιδιών περισσότερο οργανωμένη από ενήλικες.
Εκεί που χωρίζουν οι δρόμοι τους είναι στο internet.
Για τον Haidt, η μετάβαση από μια «play-based childhood» σε μια «phone-based childhood» είναι κεντρικός παράγοντας της κρίσης.
Ο Gray θεωρεί ότι τα social media έχουν μετατραπεί σε εύκολο αποδιοπομπαίο τράγο. Υποστηρίζει ότι για ορισμένους εφήβους το internet αποκατέστησε μέρος της κοινωνικής ελευθερίας που είχε χαθεί από τον φυσικό κόσμο, επιτρέποντας επικοινωνία, δημιουργικότητα και επαφή με φίλους χωρίς συνεχή παρουσία ενηλίκων.
Το σχολείο στο επίκεντρο
Η εναλλακτική εξήγηση του Gray εστιάζει στη σχολική πίεση.
Υποστηρίζει ότι η ολοένα μεγαλύτερη έμφαση σε εξετάσεις, αξιολογήσεις, ακαδημαϊκούς στόχους και προετοιμασία για το πανεπιστήμιο περιόρισε ακόμη περισσότερο την αυτονομία των παιδιών.
Στις ΗΠΑ συνδέει ιδιαίτερα την επιδείνωση μετά το 2010 με τις αλλαγές που ακολούθησαν την εφαρμογή των Common Core standards και τη γενικότερη πίεση προς τα σχολεία για μετρήσιμα αποτελέσματα.
Εδώ υπάρχει επιστημονικό υπόβαθρο, αλλά χρειάζεται προσοχή. Μελέτες έχουν επανειλημμένα συνδέσει την υψηλή ακαδημαϊκή πίεση με άγχος, κατάθλιψη και άλλους δείκτες ψυχικής δυσφορίας. Αυτό όμως δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι το σύγχρονο σχολείο είναι η μία αιτία της ευρύτερης κρίσης.
Ακριβώς το ίδιο πρόβλημα υπάρχει και στη συζήτηση για τα social media: correlation δεν σημαίνει απαραίτητα causation.
Τι λέει πραγματικά η έρευνα για τα social media
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο σημαντικό σημείο.
Η επιστήμη δεν έχει καταλήξει στο απλό συμπέρασμα ότι τα social media είτε «καταστρέφουν» είτε «δεν επηρεάζουν» τα παιδιά.
Μεγάλες ανασκοπήσεις έχουν βρει κατά μέσο όρο μικρές και συχνά ασυνεπείς σχέσεις μεταξύ χρόνου χρήσης ψηφιακών τεχνολογιών και ψυχικής υγείας.
Υπάρχει επίσης πρόβλημα κατεύθυνσης.
Ένας έφηβος μπορεί να εμφανίζει κατάθλιψη επειδή χρησιμοποιεί περισσότερο social media. Μπορεί όμως επίσης να χρησιμοποιεί περισσότερο social media επειδή ήδη αισθάνεται απομονωμένος, αγχωμένος ή καταθλιπτικός.
Και η εμπειρία δεν είναι ίδια για όλους.
Η παθητική σύγκριση με άλλους, το cyberbullying ή η έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο μπορεί να είναι αρνητικά. Για έναν διαφορετικό έφηβο, όμως, μια online κοινότητα μπορεί να προσφέρει φίλους, υποστήριξη ή χώρο έκφρασης που δεν βρίσκει offline.
Η πολιτική έχει ήδη προχωρήσει
Η συζήτηση δεν παραμένει ακαδημαϊκή.
Η Αυστραλία εφαρμόζει ήδη περιορισμούς που απαιτούν από συγκεκριμένες πλατφόρμες να εμποδίζουν τη διατήρηση λογαριασμών από χρήστες κάτω των 16 ετών. Στις ΗΠΑ, πολιτείες όπως η Καλιφόρνια κινούνται επίσης προς περιορισμούς σε addictive feeds και άλλα χαρακτηριστικά που απευθύνονται σε ανηλίκους.
Αυτό είναι που ανησυχεί περισσότερο τον Gray.
Δεν απορρίπτει κάθε περιορισμό. Θεωρεί λογικές, για παράδειγμα, ορισμένες παρεμβάσεις στα σχολεία ή προστασίες γύρω από ακατάλληλο περιεχόμενο.
Αμφισβητεί όμως τη λογική μιας συνολικής απομάκρυνσης των παιδιών από τα social media, ειδικά εάν η πολιτική στηρίζεται στην υπόθεση ότι η τεχνολογία αποτελεί αποδεδειγμένα την κύρια αιτία της κρίσης.
Δεν έχουμε ακόμη έναν ένοχο
Η μεγαλύτερη αξία του Restoring Childhood ίσως δεν είναι ότι αντικαθιστά τη θεωρία του Haidt με μια νέα βεβαιότητα.
Είναι ότι υπενθυμίζει πόσο επικίνδυνο είναι να ψάχνουμε μία μόνο αιτία για ένα εξαιρετικά σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο.
Τα social media μπορεί να επιβαρύνουν ορισμένους νέους και να βοηθούν άλλους. Η σχολική πίεση μπορεί να αποτελεί σημαντικό παράγοντα χωρίς να εξηγεί τα πάντα. Η απώλεια ανεξαρτησίας, οι οικογενειακές συνθήκες, η οικονομική ανασφάλεια και δεκάδες άλλοι παράγοντες μπορούν να λειτουργούν ταυτόχρονα.
Ο Gray και ο Haidt συμφωνούν τουλάχιστον σε κάτι θεμελιώδες: τα παιδιά χρειάζονται περισσότερο πραγματικό χώρο για ανεξαρτησία, παιχνίδι και κοινωνική ανάπτυξη.
Η μεγάλη διαφωνία είναι αν το smartphone αφαίρεσε αυτόν τον χώρο ή αν, σε έναν κόσμο που τον είχε ήδη περιορίσει, έγινε για πολλά παιδιά ένας από τους τελευταίους χώρους όπου μπορούσαν να τον βρουν.
