Οι πολλές ώρες μπροστά σε οθόνες ενδέχεται να συνδέονται με διαφορές στη δομή του εγκεφάλου των εφήβων, σύμφωνα με νέα επιστημονική μελέτη από το Πανεπιστήμιο Ανατολικής Φινλανδίας.
Εξετάζοντας μαγνητικές τομογραφίες νεαρών ατόμων, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ο μεγαλύτερος χρόνος χρήσης smartphones και άλλων ψηφιακών συσκευών σχετιζόταν με μικρότερο όγκο φαιάς ουσίας σε εγκεφαλικές περιοχές που συμμετέχουν στη μνήμη και τη μάθηση. Σε άλλες περιοχές, ωστόσο, παρατηρήθηκε η αντίθετη συσχέτιση.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στις 7 Νοεμβρίου στο επιστημονικό περιοδικό NeuroImage: Reports, με το φινλανδικό πανεπιστήμιο να παρουσιάζει αναλυτικά τα αποτελέσματα στις 16 Νοεμβρίου. Τα ευρήματα προσφέρουν νέα δεδομένα για τη σχέση της ψηφιακής καθημερινότητας με την ανάπτυξη του εγκεφάλου, χωρίς όμως να αποδεικνύουν ότι η χρήση κινητών τηλεφώνων προκαλεί τις συγκεκριμένες ανατομικές διαφορές.
Στην έρευνα συμμετείχαν 44 υγιείς έφηβοι ηλικίας 16 έως 19 ετών, από τους οποίους 25 ήταν κορίτσια και 19 αγόρια. Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν μαγνητική τομογραφία (MRI) για να μετρήσουν τον όγκο της φαιάς ουσίας σε διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου.
Παράλληλα, οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν ερωτηματολόγια σχετικά με τον χρόνο που αφιέρωναν σε οθόνες κατά τις ώρες αναψυχής, τη χρήση έξυπνων συσκευών και τη σωματική τους δραστηριότητα.

Τα δεδομένα προέρχονταν από δύο ερευνητικά προγράμματα που πραγματοποιήθηκαν την περίοδο 2018-2019, ενώ οι επιστήμονες αξιολόγησαν και τη φυσική κατάσταση των εφήβων μέσω δοκιμασιών ταχύτητας και άλματος.
Το σημαντικότερο εύρημα αφορούσε τον έσω κροταφικό λοβό. Οι έφηβοι που δήλωναν περισσότερες ώρες μπροστά σε οθόνες παρουσίαζαν μικρότερο όγκο φαιάς ουσίας στη συγκεκριμένη περιοχή, η οποία συνδέεται στενά με τις διαδικασίες της μνήμης και της μάθησης.
Η σχέση καταγράφηκε τόσο για τον συνολικό χρόνο χρήσης οθονών όσο και ειδικότερα για τη χρήση έξυπνων συσκευών.
Μεγαλύτερος όγκος φαιάς ουσίας σε άλλες περιοχές

Η εικόνα ήταν διαφορετική στον μετωπιαίο λοβό, όπου η αυξημένη χρήση οθονών συνδεόταν με μεγαλύτερο όγκο φαιάς ουσίας.
Οι διαφορές εντοπίστηκαν κυρίως σε περιοχές που συμμετέχουν στην προσοχή, τη λειτουργική μνήμη, τη λήψη αποφάσεων και τον σχεδιασμό κινήσεων. Θετική συσχέτιση παρατηρήθηκε επίσης σε περιοχή του ινιακού λοβού, ο οποίος συμμετέχει στην επεξεργασία οπτικών πληροφοριών.
Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι δραστηριότητες όπως τα video games απαιτούν διαρκή οπτική παρακολούθηση, γρήγορες αντιδράσεις και συντονισμό κινήσεων, ενεργοποιώντας συστηματικά συγκεκριμένα εγκεφαλικά δίκτυα.
Υπάρχει όμως και μια άλλη ερμηνεία που εξετάζουν οι επιστήμονες.
Κατά την εφηβεία, ο εγκέφαλος περνά από σημαντικές αναπτυξιακές μεταβολές. Μία από αυτές είναι η συναπτική κλάδευση, μια φυσιολογική διαδικασία κατά την οποία περιορίζονται νευρωνικές συνδέσεις που χρησιμοποιούνται λιγότερο, συμβάλλοντας στην αποτελεσματικότερη λειτουργία των εγκεφαλικών δικτύων.
Σύμφωνα με την επικεφαλής ερευνήτρια Hannamari Skog, ο μεγαλύτερος όγκος φαιάς ουσίας σε ορισμένες περιοχές θα μπορούσε να σχετίζεται και με διαφορετικό ρυθμό εγκεφαλικής ωρίμανσης.
Αυτό σημαίνει ότι περισσότερο εγκεφαλικό ιστό δεν συνεπάγεται απαραίτητα καλύτερη γνωστική λειτουργία, όπως και ο μικρότερος όγκος δεν αποτελεί αυτομάτως ένδειξη βλάβης.
Τι ρόλο παίζει η σωματική δραστηριότητα
Οι ερευνητές δεν περιορίστηκαν στις ψηφιακές συνήθειες. Εξέτασαν επίσης εάν η άσκηση και η φυσική κατάσταση σχετίζονται με τις ανατομικές διαφορές που αποτυπώθηκαν στις μαγνητικές τομογραφίες.
Η καλύτερη νευρομυϊκή φυσική κατάσταση συσχετίστηκε με μεγαλύτερο όγκο φαιάς ουσίας στον βρεγματικό λοβό, ο οποίος συμμετέχει στην επεξεργασία αισθητηριακών πληροφοριών, στην προσοχή και στην αντίληψη του χώρου.
Παρατηρήθηκαν ακόμη συσχετίσεις με περιοχές που συνδέονται με τη μνήμη και την οπτική επεξεργασία. Ορισμένες από αυτές, ωστόσο, έπαψαν να είναι στατιστικά σημαντικές μετά τις διορθώσεις που εφαρμόστηκαν για τις πολλαπλές συγκρίσεις.
Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι η σχέση ανάμεσα στις καθημερινές συνήθειες και τη δομή του εγκεφάλου είναι περισσότερο σύνθετη από μια απλή αντιπαράθεση μεταξύ χρόνου οθόνης και σωματικής δραστηριότητας.
Τι δεν μπορεί να αποδείξει η μελέτη
Το μικρό μέγεθος του δείγματος αποτελεί βασικό περιορισμό της έρευνας. Επιπλέον, πρόκειται για μελέτη παρατήρησης μιας συγκεκριμένης χρονικής στιγμής, γεγονός που δεν επιτρέπει να προσδιοριστεί η σχέση αιτίας και αποτελέσματος.
Δεν γνωρίζουμε, επομένως, εάν η παρατεταμένη χρήση οθονών συνέβαλε στις εγκεφαλικές διαφορές ή εάν προϋπάρχοντα χαρακτηριστικά επηρέαζαν τις συνήθειες των συμμετεχόντων.
Η καταγραφή του χρόνου χρήσης βασίστηκε επίσης στις απαντήσεις των ίδιων των εφήβων και όχι σε αυτόματες μετρήσεις των συσκευών. Τα ερωτηματολόγια δεν αποτύπωναν με λεπτομέρεια το είδος του περιεχομένου που κατανάλωναν, μια παράμετρο που θα μπορούσε να διαφοροποιεί σημαντικά τα αποτελέσματα.
Ένα ακόμη ουσιαστικό στοιχείο είναι ότι η μελέτη εξέτασε τον όγκο εγκεφαλικών περιοχών, όχι εάν οι έφηβοι παρουσίαζαν χειρότερες επιδόσεις στη μνήμη, στην προσοχή ή στη μάθηση.
Η ερευνητική ομάδα επισημαίνει ότι χρειάζονται μεγαλύτερες, διαχρονικές μελέτες για να προσδιοριστεί εάν οι παρατηρούμενες διαφορές διατηρούνται στην ενήλικη ζωή και ποια είναι η πραγματική τους σημασία για τη γνωστική λειτουργία.
