Το φαινόμενο του λεγόμενου doom-scrolling αποτελεί ίσως μια από τις πιο ψυχοφθόρες συνήθειες της σύγχρονης ψηφιακής καθημερινότητας. Αυτός ο ατελείωτος, ψυχαναγκαστικός κύκλος πλοήγησης ξεκινά συνήθως με την απλή, καθησυχαστική σκέψη του «μόνο για ένα πεντάλεπτο» και καταλήγει, μία ή τρεις ώρες αργότερα, με τον χρήστη να αισθάνεται σημαντικά χειρότερα για τη ζωή του σε σχέση με πριν.
Πολλοί κάτοχοι συσκευών iPhone και Android αναγκάζονται πλέον να διαγράψουν εντελώς εφαρμογές όπως το Instagram από τα τηλέφωνά τους, σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια να σταματήσουν τη σπατάλη πολύτιμου χρόνου κάθε βράδυ. Εάν έχετε βιώσει και εσείς αυτό το έντονο αίσθημα συναισθηματικής εξάντλησης ή απόγνωσης μετά από μια παρατεταμένη συνεδρία scrolling, η επιστήμη έρχεται πλέον να επιβεβαιώσει ότι η συγκεκριμένη αρνητική επίδραση είναι απόλυτα υπαρκτή και τεκμηριωμένη.
Τα ευρήματα του World Happiness Report
Η επίσημη έκθεση World Happiness Report, η οποία δημοσιεύεται από το φημισμένο Wellbeing Research Centre του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης , κατέγραψε έναν ξεκάθαρο, στατιστικά αναμφισβήτητο σύνδεσμο ανάμεσα στην υπερβολική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και τη σταθερή πτώση της γενικής ευημερίας των πολιτών. Το πλήγμα αυτό επηρεάζει με τον πιο σκληρό τρόπο τις νεότερες ηλικιακές ομάδες στον δυτικό κόσμο, και παρουσιάζει μια ιδιαίτερα αυξημένη ένταση στα νεαρά κορίτσια.
Σύμφωνα με στοιχεία που μετέδωσε το δίκτυο BBC, ο διακεκριμένος ερευνητής Michael Plant επισημαίνει ότι η μεμονωμένη και ελεγχόμενη χρήση των social media δεν είναι απαραίτητα επιβλαβής. Η διατήρηση της ψηφιακής επαφής για περίπου μία ώρα την ημέρα κρίνεται ως μια θετική διαδικασία που βοηθά στη διασύνδεση των ανθρώπων. Ωστόσο, ο Plant τονίζει ότι όσο αυξάνεται ο χρόνος που αφιερώνει κανείς στην αδιάκοπη κύλιση της οθόνης, τόσο πιο δραματικές και αρνητικές γίνονται οι επιπτώσεις για την ψυχική του ισορροπία.
Η σύγκριση με το τσιγάρο και η αλλαγή στις συνήθειες των νέων
Τα δεδομένα της παγκόσμιας έκθεσης αποκαλύπτουν ότι ο δείκτης ευτυχίας και ευημερίας μεταξύ των νέων κάτω των 25 ετών σε αναπτυγμένες χώρες – όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Αυστραλία και το Ηνωμένο Βασίλειο – έχει σημειώσει κατακόρυφη πτώση κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας. Η αρνητική αυτή πορεία αντικατοπτρίζει με απόλυτη ακρίβεια την παράλληλη, εκρηκτική άνοδο και κυριαρχία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην καθημερινότητα.
Ο ίδιος ο Plant παραδέχεται δημόσια ότι εμφανιζόταν ιδιαίτερα σκεπτικιστής στην αρχή αυτής της συζήτησης, όμως τα επιστημονικά στοιχεία που έχουν συσσωρευτεί είναι πλέον αδύνατο να αγνοηθούν. Οι νέοι της σημερινής εποχής απέχουν συστηματικά από παραδοσιακές βλαβερές συνήθειες του παρελθόντος, όπως το κάπνισμα ή η κατανάλωση αλκοόλ (οι πωλήσεις αλκοολούχων ποτών βρίσκονται σε ιστορικά χαμηλό σημείο), αλλά έχουν αντικαταστήσει αυτά τα κενά με τα social media.
Οι συγκεκριμένες ψηφιακές πλατφόρμες είναι σχεδιασμένες με εξελιγμένους αλγόριθμους ψυχολογικής ανταμοιβής, έχοντας ως μοναδικό σκοπό να κρατούν τον χρήστη μόνιμα εθισμένο. Πολλαπλές ακαδημαϊκές μελέτες αποδεικνύουν πλέον ότι ο εθισμός στα κοινωνικά δίκτυα και το doom-scrolling οδηγούν σε σοβαρά ζητήματα ψυχικής υγείας, εντείνοντας το άγχος, την κατάθλιψη και την καλλιέργεια μιας έντονα αρνητικής προοπτικής για τη ζωή.
Η οπτική των creators και το βάρος της κριτικής
Το πρόβλημα της τοξικότητας των δικτύων δεν επηρεάζει μόνο τους απλούς καταναλωτές αλλά και τους ίδιους τους δημιουργούς περιεχομένου. Η Sydney Grows, μια γνωστή fitness content creator στην πλατφόρμα του TikTok με ενεργή παρουσία από το 2021, γνωρίζει πολύ καλά και τις δύο όψεις αυτού του ψηφιακού νομίσματος.
Παρά το γεγονός ότι αγαπά το αντικείμενο της εργασίας της, παραδέχεται ανοιχτά ότι ακόμη και μετά από τέσσερα χρόνια συνεχούς εμπειρίας στην παραγωγή βίντεο, ένα και μόνο αρνητικό ή κακόβουλο σχόλιο (negative comment) εξακολουθεί να πονάει και να επηρεάζει την ψυχολογία της πολύ περισσότερο από όσο μπορούν να τη βοηθήσουν εκατό θετικές αντιδράσεις.
Η σκληρή πραγματικότητα είναι ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν πλέον δομικό στοιχείο του σύγχρονου πολιτισμού και δεν πρόκειται να εξαφανιστούν. Ο Michael Plant ξεκαθαρίζει ότι οι κρατικοί θεσμοί και οι κυβερνήσεις δεν πρόκειται να παρέμβουν νομοθετικά για να προστατεύσουν τους ενήλικες, ενώ οι ίδιες οι τεχνολογικές πλατφόρμες δεν έχουν κανένα οικονομικό κίνητρο να σταματήσουν τη ροή του περιεχομένου.
Πρακτικοί τρόποι αντιμετώπισης και ψηφιακή αποτοξίνωση
Η ευθύνη για τη διατήρηση της ψυχικής υγείας μετατοπίζεται αποκλειστικά στον ίδιο τον χρήστη. Εάν η παρακολούθηση των σύντομων βίντεο (reels) σας προκαλεί θλίψη ή μειονεξία, είναι η κατάλληλη στιγμή να απομακρυνθείτε από την οθόνη και να επιδιώξετε μια πραγματική, ζωντανή ανθρώπινη επαφή. Για την αποτελεσματική διαχείριση της κατάστασης, προτείνονται οι εξής πρακτικές λύσεις:
- Χρήση ενσωματωμένων εργαλείων: Αξιοποιήστε τις επίσημες λειτουργίες Digital Wellbeing του Android ή το Screen Time του iOS για να θέσετε αυστηρά ημερήσια χρονικά όρια (time limits) στις εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης.
- Λογική του bypass password: Είναι προτιμότερο να ορίσει τον κωδικό παράκαμψης του χρονικού ορίου ένας έμπιστος φίλος ή συγγενής, καθώς σε διαφορετική περίπτωση ο χρήστης τείνει να αγνοεί τις προειδοποιήσεις και να επεκτείνει τον χρόνο παραμονής του.
- Στροφή σε μινιμαλιστικές συσκευές: Μια ριζική αλλά αποτελεσματική λύση είναι η αντικατάσταση του smartphone με ένα από τα σύγχρονα μινιμαλιστικά τηλέφωνα (minimalist phones) της αγοράς, τα οποία δεν υποστηρίζουν την εγκατάσταση τέτοιων εφαρμογών.
Το πρώτο και πιο καθοριστικό βήμα για την επίλυση του προβλήματος είναι η πλήρης συνειδητοποίηση του εθισμού (addiction). Μόνο όταν ο χρήστης αναγνωρίσει το μέγεθος της εξάρτησης, μπορεί να λάβει τα απαραίτητα και δραστικά μέτρα για να περιορίσει την ψηφιακή του παρουσία, ανακτώντας τον έλεγχο του χρόνου και της προσωπικής του ευτυχίας.
