Σχεδόν κάθε 113 ημέρες, το AT 2016blu, ένα τεράστιο άστρο σε γαλαξία περίπου 30 εκατομμύρια έτη φωτός από τη Γη, γίνεται ξαφνικά πολύ φωτεινότερο και ύστερα επιστρέφει σε πιο ήρεμη κατάσταση. Το παράξενο αυτό μοτίβο, που παρακολουθούν οι αστρονόμοι εδώ και χρόνια, φαίνεται πλέον να έχει μια εξήγηση: ένας αόρατος μέχρι σήμερα συνοδός, πιθανότατα μαύρη τρύπα ή αστέρας νετρονίων, αποσπά ύλη από το άστρο σε κάθε κοντινό πέρασμά του.
Η ανακάλυψη προέκυψε από παρατηρήσεις του διαστημικού τηλεσκοπίου ακτίνων Χ Chandra της NASA, τις οποίες παρουσίασαν οι ερευνητές σε ανακοίνωση στις 9 Νοεμβρίου 2026. Η ομάδα εντόπισε ισχυρή εκπομπή ακτίνων Χ την ώρα μιας από τις εκλάμψεις του AT 2016blu, προσφέροντας το σημαντικότερο έως τώρα στοιχείο για τον μηχανισμό που τις τροφοδοτεί.
Ένα άστρο που μοιάζει να γίνεται supernova
Το AT 2016blu βρίσκεται στον σπειροειδή γαλαξία NGC 4559 και ανήκει στους φωτεινούς μπλε μεταβλητούς αστέρες, γνωστούς ως luminous blue variables. Πρόκειται για εξαιρετικά θερμά, μεγάλης μάζας και ασταθή άστρα, που μπορούν να παρουσιάζουν απότομες μεταβολές φωτεινότητας και έντονη απώλεια υλικού. Η εκτιμώμενη μάζα του συγκεκριμένου άστρου είναι τουλάχιστον 33 φορές μεγαλύτερη από τη μάζα του Ήλιου.
Οι αυξήσεις της φωτεινότητάς του είναι τόσο έντονες ώστε αρχικά θυμίζουν έκρηξη supernova, δηλαδή την καταστροφική τελική φάση ορισμένων άστρων. Όμως το AT 2016blu επιβιώνει και επαναλαμβάνει το φαινόμενο. Γι’ αυτό χαρακτηρίζεται «supernova impostor», ένας αστέρας που μιμείται ορισμένα παρατηρησιακά γνωρίσματα μιας supernova χωρίς να έχει καταστραφεί.
Από το 2012 μέχρι τον Ιούνιο του 2026 έχουν καταγραφεί τουλάχιστον 27 επεισόδια αυξημένης φωτεινότητας. Οι εκλάμψεις δεν εμφανίζονται με ακρίβεια ρολογιού, αλλά συγκεντρώνονται γύρω από έναν κύκλο περίπου 113 ημερών. Η περιοδικότητα είχε οδηγήσει από παλαιότερα τους επιστήμονες στην υποψία ότι το AT 2016blu δεν είναι μόνο του.
Η παρατήρηση που έδωσε την απάντηση
Για χρόνια υπήρχε μια κρίσιμη αβεβαιότητα: οι εκλάμψεις θα μπορούσαν να οφείλονται στην αλληλεπίδραση δύο μεγάλων άστρων ή στη μεταφορά ύλης προς ένα πολύ πυκνότερο αντικείμενο. Η διάκριση απαιτούσε παρατηρήσεις στις ακτίνες Χ και, κυρίως, τη σωστή χρονική στιγμή.
Οι ερευνητές παρακολουθούσαν τη φωτεινότητα του AT 2016blu με επίγεια τηλεσκόπια, ώστε να ενεργοποιήσουν μια έκτακτη παρατήρηση του Chandra όταν άρχιζε νέα έκλαμψη. Αυτό συνέβη τον Μάρτιο του 2026. Το Chandra είχε την αναγκαία γωνιακή ανάλυση για να ξεχωρίσει το σύστημα από μια άλλη φωτεινή πηγή ακτίνων Χ σε μικρή φαινόμενη απόσταση.
Το αποτέλεσμα ήταν καθοριστικό. Η φωτεινότητα στις ακτίνες Χ που συνδέεται με το AT 2016blu βρέθηκε τουλάχιστον 100 φορές μεγαλύτερη από το ανώτατο όριο που προκύπτει από τις παλαιότερες παρατηρήσεις του 2001 και του 2002, όταν το σύστημα δεν είχε ανιχνευθεί σε αυτές τις ενέργειες. Η τόσο ισχυρή εκπομπή ταιριάζει με την παρουσία συμπαγούς αντικειμένου που απορροφά ύλη.
Πώς ένα αόρατο αντικείμενο προκαλεί τις εκλάμψεις
Σύμφωνα με το επικρατέστερο σενάριο, το AT 2016blu και ο συνοδός του περιφέρονται σε ελλειπτική τροχιά. Περίπου κάθε 113 ημέρες πλησιάζουν περισσότερο μεταξύ τους και μέρος της ύλης που έχει αποβάλει ο γιγάντιος αστέρας παγιδεύεται από τη βαρύτητα του συνοδού.
Καθώς το υλικό κινείται προς τη μαύρη τρύπα ή τον αστέρα νετρονίων, επιταχύνεται και θερμαίνεται σε εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες. Έτσι παράγονται ακτίνες Χ, οι οποίες με τη σειρά τους θερμαίνουν το πυκνό αέριο που περιβάλλει το σύστημα. Το αέριο ακτινοβολεί και στο ορατό φάσμα, δημιουργώντας τις λαμπρές εξάρσεις που παρακολουθούν τα τηλεσκόπια από τη Γη.
Το Chandra δεν φωτογράφισε ξεχωριστά τον κρυφό συνοδό ούτε προσδιόρισε οριστικά τη φύση του. Τα δεδομένα όμως στηρίζουν ισχυρά την εξήγηση της περιοδικής προσαύξησης ύλης σε ένα συμπαγές αντικείμενο και όχι απλώς της σύγκρουσης αστρικών ανέμων.
Γιατί ενδιαφέρει τους αστρονόμους
Το AT 2016blu αποτελεί πλέον μια ιδιαίτερη περίπτωση διπλού αστρικού συστήματος μεγάλης μάζας που εκπέμπει ακτίνες Χ. Η μελέτη του βοηθά στην κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στην απώλεια ύλης των ασταθών γιγάντιων άστρων και τη δραστηριότητα ενός πυκνού συνοδού τους.
Η φωτεινότητά του στις ακτίνες Χ το καθιστά επίσης υποψήφιο για σύνδεση με την κατηγορία των υπέρλαμπρων πηγών ακτίνων Χ, ορισμένες από τις οποίες φιλοξενούν αστέρες νετρονίων ή μαύρες τρύπες. Παράλληλα, οι αστρονόμοι εξετάζουν κατά πόσο ανάλογες αλληλεπιδράσεις εξηγούν έντονες μεταβολές φωτεινότητας που παρατηρούνται σε ορισμένα μεγάλα άστρα πριν από μια πραγματική έκρηξη supernova.
Στις παρατηρήσεις συνέβαλαν και περισσότεροι από 30 ερασιτέχνες αστρονόμοι της Αμερικανικής Ένωσης Παρατηρητών Μεταβλητών Αστέρων, αναδεικνύοντας τη σημασία της συστηματικής καταγραφής της φωτεινότητας. Για το AT 2016blu, αυτές οι μετρήσεις επέτρεψαν να στραφεί το Chandra προς το άστρο ακριβώς όταν το φαινόμενο ήταν σε εξέλιξη.
